روشنفکری دینی معما یا بازی‌چه؟

چند ساعت پیش، ۱۳ ژانویه، در کانون کتاب تورنتو، بحثی با حضور، عطا هودشتیان، رامین جهان‌بیگلو، محمد توکلی و سروش دباغ با نام معمای «روشنفکری و روشنفکر دینی» صورت گرفت. مسایل مختلفی در این جلسه طرح شد و در مجموع جلسه‌ی خوب و مفیدی بود و آقای حریری هم به خوبی جلسه را اداره کردند. قصد پرداختن به مسایل طرح شده در آن جلسه را ندارم چیزی که باعث شد در باره‌ی این جلسه بنویسم صحبت کوتاهی بود که در انجا انجام دادم و متاسفانه به دلیل نداشتن وقت و تمرکز لازم حق مطلب را نتوانستم ادا کنم و این جور وقت‌ها احساس بدی رهایم نمی‌کند و تا در موردش ننویسم آرام نمی‌شوم.
موضوعی که مطرح کردم این بود که آیا چیزی به معنای مطلق دین وجود دارد که ما روشنفکری دینی داشته باشیم؟ ما دین‌های مختلف داریم آیا روشنفکر ارمنی هم جزو روشنفکری دینی محسوب می‌شود؟ بهایی‌ها و زرتشتی‌ها چه؟ در واقع چیزی که در عمل با آن روبه‌رو هستیم روشنفکر مسلمان شیعه‌ی داوزده امامی حلقه‌ی سروش است که امروزه دارد به نام روشنفکر دینی از آن یاد می‌شود. متاسفانه با زیرکی موضوع دارد به گونه‌یی جا می‌افتد که گویا ما دو جور روشنفکر داریم روشنفکر عرفی، سکولار یا فرهنگی و هر نام دیگری که می‌خواهیم بر آن بگذاریم و روشنفکر دینی! گویا امروز به دلیل شرایطی که جمهوری اسلامی به‌وجود آورده است استفاده از روشنفکر اسلامی خریداری ندارد برای همین روشنفکر دینی مطرح می‌شود تا پوششی باشد برای طرح نگرشی که به طور تاریخی حاصلی نداشته است جز جمهوری اسلامی!
اما مسئله‌یی که فرصت نشد طرح کنم این بود که اصولا مشکل جامعه ما همین است که گروهی اصرار دارند عقیده‌ی دینی خود را روی پیشانی‌شان بچسبانند و همه را وادار کنند در هر موردی این موضع را مد نظر قرار بدهند که آنان دین‌دار هستند و البته مقصودشان از دین‌دار بودن هم مسلمان بودن است در صورتی که مسایل روشنفکری مقابله و روشنگری در مورد باورهای نادرست و عقب‌مانده در جامعه است. مشکل جامعه ما این است که «اسلام» می‌خواهد حضور خود را در همه جا به رخ بکشد و موجب اختلاف در جامعه بشود. جالب است خودشان «روشنفکری» را نخست دوپاره می‌کنند: روشنفکران دینی و روشنفکران غیردینی و بعد می‌گویند این دو طایفه باید با هم گفت‌وگو کنند تا هم‌دیگر را درک کنند یا هر چیز دیگری درصورتی اساسا مسئله از این‌جا شروع می‌شود که اصولا چرا روشنفکری را دو پاره می‌کنید که بعد بخواهید معمای‌اش را حل کنید؟ روشنفکران ایرانی جدا از این که مسلمان هستند یا نیستند، زرتشتی هستند یا ارمنی یا بهایی یا یهودی یا این که هیچ دینی ندارند مسایل واحدی پیش روی‌شان است که باید به حل آن بپردازند. مهم‌ترین موضوع در دستور کار روشنفکران ایرانی این است که بخواهند نهاد دین و باورهای دینی مبنای قانون‌گذاری و اداره‌ی دولت و حکومت نباشد. کسانی که به نام روشنفکران دینی فعالیت می‌کنند بیشتر زیان را به مسلمانان وارد می‌کنند زیرا «دین» را از دستور کار خارج نمی‌کنند و طبیعی است وقتی گفتمان دین در جریان باشد گفتمان ضددین هم در جریان قرار می‌گیرد. درواقع زیرکی که مسیحیان در بعد از عصر روشنگری و فروریختن حکومت‌های دینی انجام دادند این بود که گفتمان دینی را از صحنه‌ی سیاسی خارج کردند. همان‌طور که برای حفظ پادشاهی قدرت سیاسی را از آن گرفتند تا بقای‌اش را تضمین کنند. در کشورهایی که پادشاهان حاضر نشدند از این قدرت صرفه‌نظر کنند پادشاهی برای همیشه از بین رفت. مشکلی که روشنفکران موسوم به «روشنفکران دینی»، بخوانید روشنفکران اسلام‌گرا، برای دین‌داران ایجاد می‌کنند همین است که گفتمان اسلامی را به صحنه‌ی سیاسی می‌آورند در نتیجه نقد آن را هم روی میز می‌گذارند.
تصور من این است که مردم ایران از این که، صبح تا غروب، مجبورند به جای حل مسایل مهمی که با آن روبه‌رو هستند پای صحبت دین‌دارها یا ضددین‌ها بنشیند خسته شده‌اند آنان نیاز به این دارند که گفتمان دینی را از دستور کارشان خارج کنند و مانند مردم سایر کشورها به مسایل که به‌طور واقعی با آن درگیر هستند و معماهایی که با عقل و خرد قابل حل است بپردازند. البته در این میان مبلغین دینی هم می‌توانند آموزه‌های بشردوستانه‌ی خود را داشته باشند. اما وقتی صحبت از سیاست خارجی است دیگر پای نامه‌ی امام علی به مالک اشتر را پیش کشیدن چه از سوی اسلام‌گراهای حاکم باشد چه از سوی روشنفکران اسلام‌گرای غیرحاکم حاصلی جز تداوم دادن به بحث‌های بیهوده و انرژی بر ندارد.
امروز اگر افرادی مانند احمد زیدآبادی و علیرضا رجایی مسلمان در زندان هستند به دلیل این نیست که قرآتی متفاوت با قرآت حاکم از اسلام دارند آنان به همان دلایلی در زندان هستند که نسرین ستوده و مسعود باستانی در زندان هستند و آن چیزی نیست جز مخالفتشان با دیکتاتوری. مسئله‌ی روشنفکر ایرانی این است که دوپاره و چندپاره نشود. روشن‌فکران ایرانی دشمن واحدی دارند به نام «دیکتاتوری»، دیکتاتوری که سی و چند سال پیش در حکومت شاه بدون اسلام‌گرایی وجود داشت و در سال‌های پس از انقلاب به نام «اسلام» در جریان است اما هر دو عنصری واحد دارد کوتاه کردن دست مردم از حکومت.
پس از سینمای دینی، موسیقی دینی، تآتر دینی، معماری دینی، و علوم اجتماعی دینی… حالا هم مرتب صحبت از «روشنفکری دینی» می‌کنند و این‌ها کسانی هستند که هیچ هویتی خارج از هویت دینی ندارند. فیلسوف، فیلسوف است همان‌طور که ریاضی‌دان ریاضی‌دان و سیاست‌مدار سیاست‌مدار. حالا ممکن است فیلسوف یا ریاضی‌دان یا سیاست‌مداری هم مسلمان باشد اما لزومی ندارد دین خود را جایی که دارد بحث علمی خودش را پیش می‌برد به رخ بکشد. احمد زیدآبادی یا عزت‌الله سحابی یا مهدی بازرگان جدا از این که مسلمان هستند یا نیستند به دلیل عقاید سیاسی‌شان شناخته شده‌اند اما کسانی که برچسب «روشنفکران دینی» را انتخاب کرده‌اند هویتی خارج از مسلمان بودن یا دین‌گرا بودن ندارند به همین دلیل مجبور هستند برجسب «دینی» را به دنبال نام خود بیاورند تا هویت پیدا کنند و اینان متولیان بدون عمامه‌ی اسلام‌گرا هستند. وقتی کسی فیزیک‌دان است پیش از هر چیزی فیزیک‌دان است بعد مسلمان یا ایرانی یا هر صفت دیگری که بخواهد پس از آنان بیاید.
روشنفکران تنها دغدغه‌ی اجتماعی دارند و بس، حفاظت از دین، به عنوان شرعیات، را باید به متولیان‌اش سپارند و نگران نباشید همان‌طور که کشیش‌ها توانستند خود را با دموکراسی هماهنگ کنند تا بقا پیدا کنند روحانیون مسلمان هم اگر گفتمان روشنفکری در جامعه‌یی پیش برود و خود را در معرض نابودی ببینند انفدر حدیث و آیه پیدا می‌کنند که همه‌ی‌مان انگشت به دهان بمانیم.
متاسفانه اسلام‌گراها همیشه زمین بازی و نوع بازی را تعیین می‌کنند و روشنفکران فریب این بازی را می‌خورند و چه به عنوان منتقد چه به عنوان هم‌راه وارد این بازی می‌شوند. معمایی در کار نیست تنها بازی در کار است و دکانی که بهترین کار در مورد آن این است که اساسا نادیده گرفته شود. روشنفکران ایرانی باید بدون پیش‌فرض و بدون برجسب به عنوان روشنفکر به روشنگری بپردازند و سعی کنند مسایل پیش روی جامعه‌شان را حل کنند. مسئله پیش روی جامعه‌ی ایرانی این نیست که در حال حاضر مردم ایران به دلیل مسلمان بودن طرف‌دار دیکتاتوری حاکم هستند که بخواهیم با روشنفکری دینی آن را تقلیل دهیم یا با روشنفکری ضددینی آن را از صحنه خارج کنیم. مردم ایران اکنون نیاز به راهی دارند که یک‌بار برای همیشه از شر دیکتاتوری خلاص شوند و روشنفکر کسی است که این راه را نشان می‌دهد و می‌پیماید.

پی‌نوشت
در شهروند تورنتو

علیرضا رجایی

اما نه خدا و نه شیطان ــ
سرنوشتِ تو را
بُتی رقم زد
که دیگران
می‌پرستیدند.
بُتی که
دیگران‌اش
می‌پرستیدند.
ابراهیم در آتش، احمد شاملو

نمی‌دانم او را اولین بار کجا دیدم، اما حدس می‌زنم یا در دانشگاه تهران، دانشکده‌ی علوم سیاسی، بود یا در خواب‌گاه امیرآباد. راستش ما هیچ وجه مشترکی نداشتیم. من آدم پرسروصدا و شلوغ و شلخته‌یی بودم او دانشجویی تمیز و مرتب و با وقار، من شهرستانی آس و پاسی بودم که در شرکت آقای تهرانی تحصیلداری می‌کردم او دانش‌جوی علوم سیاسی بود و جد اندر جدش تهرانی بودند و در خانه‌ی پدری‌اش در محله‌ی اصیلی نزدیک میدان بهارستان زنده‌گی می‌کرد. چند سالی از من کوچک‌تر بود اما متانت و وقارش او را بزرگ‌تر نشان می‌داد. با این حال خیلی زود با هم دوست شدیم. سال بعدش که من هم رفتم دانشگاه تهران اقتصاد نظری بخوانم و در خواب‌گاه امیرآباد ساکن شدم. دیگر زیاد هم‌دیگر را می‌دیدم. وقتی هم ازدواج کردم و دو تا اتاق توی دامپزشکی اجاره کردیم گاه به خانه‌ی‌مان می‌آمد. اوضاع مالی خیلی خراب بود و روزی علی‌رضا گفت کاری در رادیو گرفته است و نمایش‌نامه می‌نویسد و از من هم خواست که اگر مایلم مرا معرفی کند، و من هم که از خدا خواسته، دقیقه‌یی ۵۰ تومان می‌دادند و اگر در ماه می‌توانستم ۳۰۰ دقیقه بنویسم اجاره‌ی خانه‌ی‌مان که هزار و پانصد تومان بود در می‌آمد. این‌طور شد که پای‌ام به رادیو باز شد در گروه اجتماعی برنامه‌ی گفتنی‌ها که آقای عباس قارونی مدیرش بود. آن‌وقت‌ها محمدعلی ابطحی مدیر رادیو بود. حالا آن قصه‌ی مفصلی است. می‌خواهم بگویم این‌جوری بود علیرضا! ساده، صمیمی و بس شریف و کمک‌رسان و همه‌ی این‌ها باعث می‌شد هر چند از نظر سیاسی و فکری وجوه افتراق زیادی داشتیم اما می‌دانستم اگر روزی دچار مشکلی شوم و از کسی کمک بخواهم او اولین است.

یک بار ماه رمضان سر افطار زنگ زدم خانه‌ی‌شان پدرش گوشی را برداشت و علیرضا را صدا کرد. علیرضا، گوشی را که گرفت، گفت: «وقتی پدرم گفت: «با تو کار دارن» تو دلم گفتم مصطفی ست فقط توئی که حواست نیست الان افطاره و سرافطار نباید مزاحم بشی» و من هم در پاسخ رفتم توی جلد حمید هامون و بشوخی گفتم:«دست از این بدویت تاریخی کپک زده‌ات بردار!» او این‌گونه بود مسلمانی که واعظان بر سرمنبر حرف‌اش را می‌زدند و «چون به خلوت می‌روند آن کار دیگر می‌کنند» او حرف‌اش را نمی‌زد اما عمل‌اش می‌کرد. او نه بالای منبر می‌رفت نه مسلمان بودن‌اش را بر سر کسی می‌زد. از اسلام همین حق کسی را نخوردن و سالم زنده‌گی کردن را آموخته بود. از اسلام نه ایدئولوژی ساخته بود نه فلسفه‌ی سیاسی. اگر هزار ساعت با او سر مسایل مختلف جهان حرف می‌زدی یک آیه و حدیث نمی‌شنیدی هر چه می‌گفت همان‌ها بود که هر دانش‌آموخته‌ی علوم سیاسی می‌گفت. مثل این که فیزیک‌دانی است که ضمنا مسلمان هم هست! لااقل دید من نسبت به او این بود. هرگز هیچ‌گاه مسلمان بودن او توی چشم‌چار اطرافیان‌اش نمی‌رفت.
او «اصلاح‌طلب» بود اما نه «اصلاح‌طلب حکومتی»، هرگز هیچ پست دولتی یا مقام و منصبی نگرفت و به هیچ‌کدام از گروه‌ها و جناح‌های داخل حکومت وابسته‌گی و پیوسته‌گی نداشت. در انتخابات مجلس ششم که به عنوان نیروی مستقل در لیست ملی‌-مذهبی‌ها حضور پیدا کرد و رای بالایی آورد اما هشصد هزار رای او را جنتی و شرکا باطل کردند تا حداد عادل را به مجلس بفرستند به دیدن‌اش رفتم و گفتم: «علی‌رضا هر چه داری از دل پاکت است خطر از بیخ گوش‌اش گذشت اگر رفته بودی مجلس وسط این هم گرگ تیکه پارت می‌کردن. آدم سالمی مثل تو که نه اهل زدوبندی نه اهل فساد اقتصادی و حساب صنار سی شاهی مال مردم را نگه می‌داری آخه می‌خواستی بری توی آن مجلس که راست و چپ‌اش خودی نمی‌دانندت چه کنی؟» بعد هم که دستگیر شد و افتاد زندان وقتی از زندان آزاد شد رفتم خانه‌شان دیدارش او را به جرم براندازی دستگیر کرده بودند و من به شوخی گفتم:«علی‌رضا اگر برانداز این رژیم تو باشی عمر نوح می‌کنند!»

شاید بگویید: «آمدی قالیچه تکون بدی یا خودتو نشون بدی تو که همش حرف‌های خودتو زدی» راست می‌گویید اما من نیامده بودم تا حرف‌های علیرضا را اینجا بزنم یا از او تجلیل کنم. دلم برای‌اش تنگ شده است. یک ماهی از روز تولدش می‌گذرد و مادرش، صدیقه راحت‌طلب، که هم نام مادر من است، و پدرش و همسرش که بس بانوی مهربانی است و دو پسرش تولد او را بی‌حضورش سپری کردند. از اردیبهشت تا حالا در زندان است و هیچ کس نمی‌داند چرا! به او می‌گویند «برانداز» و این مضحک‌ترین اتهامی است که می‌شود به او زد. او «برانداز» نیست هرگز نبوده است. هرچند «براندازی» هم جرم نیست و حق همه‌ی انسان‌هاست که نظام سیاسی کشورشان را آن‌گونه بخواهند که می‌پسندند، اما جرمی اگر بر او متصور باشیم تنها صداقت، ساده‌گی و روحی مقاوم و، چون قامت‌اش، بلند است. قلبی مهربان که سعادتِ «نوزاد دشمن‌»اش را می‌خواهد. او «برنداز» نیست اما پاکی و صداقت‌اش برانداز نظامی ست که دروغ و فساد سراسر وجودش را گرفته است. اگر نگاهی سرسری به دور و برمان و به تاریخ همین پنجاه شصت سال گذشته بیاندازیم خواهیم دید نظام و حکومتی که علیرضا رجایی‌‌اش در زندان است، و دزدان و غارت‌گران بر سر کار، نظامی نیست که دوامی داشته باشد. این نظام اگر یک «برنداز» و فقط یک «برانداز» داشته باشد همانی است که قرار بود «سکان‌دارش» باشد. تا دیر نشده است دکتر علیرضا رجایی را آزاد کنید شرف و صداقت را نمی‌شود زندانی کرد تنها خودتان را مضحکه‌ی خاص و عام می‌کنید.

جستارهای وابسته
* ترک سیگار و خاطراتی که ترک نمی‌شود
* به حق نان و نمک
* در ستایش نسرین ستوده

پیوند به بیرون
* مادر علیرضا رجایی زندانی سیاسی: پسرم شش ماه زندان است؛ نه تنها ما، بلکه خودش هم اتهامش را نمی‌داند
* مادر دکتر علیرضا رجایی:سرکوب ها حاکمیت را تضعیف می‌کند نه تقویت
* نامه‌ی اعتراض خانواده‌ی علیرضا رجایی به مقام‌های ارشد قضایی
* در فیس‌بوک
* در ویکی‌پدیا

دیدنی‌ها